Dzie?? PamiÄ?ci ??o??nierzy Wykl. - Miejskie Centrum Kultury w Skoczowie

» Twórcze piętro
» Sala widowiskowa - Pod Pegazem
» Teatr Elektryczny
» ARTadres
» Warsztat muzyczny
Dzie?? PamiÄ?ci ??o??nierzy Wykl.


  RYNEK, godz. 9.00

- ekspozycja tematyczna Muzeum 4 Pu??ku  Strzelców Podhala??skich z Cieszyna
- prezentacja historycznych ubiorów partyzanckich
- s??owo wstÄ?pne - etos walki ??o??nierzy WyklÄ?tych
- Apel Poleg??ych
- pie??ni partyzanckie w wykonaniu orkiestry dÄ?tej

    TEATR ELEKTRYCZNY, godz. 10.00

- projekcja filmu pt. „Inka 1946"   w re??yserii Natalii Korynckiej-Gruz

   /WstÄ?p wolny. Wej??ciówki dostÄ?pne w internecie - rezerwacja:  
   www.teatrelektryczny.pl lub osobi??cie w ARTadresie na Rynku./

 

W Skoczowie i okolicach, w latach powojennych równie?? walczyli niez??omni ??o??nierze WyklÄ?ci. O jednej z tragicznych historii z Ich udzia??em opowiedzia?? w Kalendarzu Mi??o??ników Skoczowa na 2004 rok Robert Danel w artykule pod znamiennym tytu??em „Mord w majestacie prawa”. Warto i nale??y przypomnieÄ? wydarzenia, jakie mia??y miejsce na Dolnym Borze w 1946 roku…

 

 

By?? wieczór, dziesiÄ?tego stycznia 1946 r. Jeden z domów na Dolnym Borze w Skoczowie tonÄ??? w ciemno??ciach. Nale??a?? do Jana i Zuzanny Brudnych. Mieszka??a z nimi i pracowa??a na gospodarstwie Emilia Czy??, traktowana jak córka. Ma????e??stwo Brudnych zapewni??o równie?? dach nad g??owÄ? dwu innym dziewczynom — Gertrudzie Brudny i Annie Kru??o??ek.

Ta ostatnia by??a dyplomowanÄ? pielÄ?gniarkÄ?, pracowa??a w Szpitalu ??lÄ?skim w Cieszynie. W 1939 r. odby??a jako sanitariuszka kampaniÄ? wrze??niowÄ?. Ju?? po wojnie przywieziono do niej rannego, proszÄ?c o udzielenie mu pomocy. Opatrzy??a jego rany. W ten do??Ä? przypadkowy sposób zosta??a wciÄ?gniÄ?ta do wspó??pracy z niepodleg??o??ciowym podziemiem, a dok??adniej z lud??mi nale??Ä?cymi do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW). Czasem pozwoli??a im u siebie przenocowaÄ?. Do jej mieszkania prowadzi??y oddzielne drzwi, mog??a to wiÄ?c czyniÄ? bez anga??owania pozosta??ych domowników.

Owego styczniowego dnia Zuzanna Brudny spa??a w jednym ??ó??ku z EmiliÄ? Czy??. Us??ysza??a pod domem jakie?? podejrzane odg??osy, wiÄ?c zapali??a ??wiecÄ? i podesz??a do okna, by sprawdziÄ?, co siÄ? dzieje. Pad?? strza?? i kobieta pad??a martwa na ziemiÄ?.

Wtedy kto?? siÄ? zaczÄ??? energicznie dobijaÄ? do drzwi Anny Kru??o??ek. Otworzy??a. WtargnÄ???a grupa uzbrojonych ubeków z gotowÄ? do strza??u broniÄ?. Spytali jÄ?, czy ukrywa bandytów. Wiedzia??a, kogo majÄ? na my??li, takimi epitetami okre??la??a bowiem oficjalna propaganda cz??onków zbrojnego podziemia. Odrzek??a, ??e nikogo w domu nie ma.

Sk??ama??a; prawdopodobnie ze strachu. Okaza??o siÄ? to brzemienne w skutki. Jeden z ukrywajÄ?cych siÄ? w domu, Józef Borka??a, otworzy?? ogie?? z pistoletu, a drugi, Józef Gabzdyl, rzuci?? w kierunku ob??awy granat. ZginÄ?li na miejscu funkcjonariusze UB: Henryk Kozio?? — zastÄ?pca szefa Powiatowego UrzÄ?du Bezpiecze??stwa Publicznego w Cieszynie oraz Stanis??aw Kozio??, W??adys??aw Chudera i Stanis??aw SkÄ?pski. Makiela, Popeda, Marsza??ek i Miszta zostali ranni. Ten ostatni kilka tygodni po??niej wskutek odniesionych ran zmar??. Natomiast Borkale i Gabzdylowi uda??o siÄ? zbiec.

W czasie akcji zginÄ???a równie?? druga mieszkanka domu na Dolnym Borze, Gertruda Brudny. NastÄ?pnego dnia Jan Bojda i jego brat W??adys??aw za??adowali cia??a ofiar na wóz, a ich sÄ?siad, Wyle??uch, odwióz?? je na polecenie UrzÄ?du Bezpiecze??stwa do Cieszyna. Miejsce ich pochówku nie jest znane.

22 lutego 1946 r. J. Gabzdyl wpad?? w rÄ?ce UB. Bez trudu ustalono, ??e nale??a?? do dzia??ajÄ?cej w podziemiu grupy J. Borka??y. Przysz??y dowódca podziemia zosta?? po wojnie komendantem Milicji Obywatelskiej w Iskrzyczynie, ale ju?? w lipcu 1945 r. opu??ci?? szeregi MO, zabierajÄ?c bro?? automatycznÄ? i pistolet.

W tym samym miesiÄ?cu do??Ä?czy?? do niego Gabzdyl. Znali siÄ? jeszcze z czasów okupacji, gdy?? obaj walczyli w Armii Krajowej. Nie przyszed?? z pustymi rÄ?kami. Ukry?? w bunkrze dwa karabiny, dubeltówkÄ?, granaty i amunicjÄ?. UB i MO dobra??y siÄ? do tego arsena??u ju?? w dwa dni po potyczce na Dolnym Borze, czyli 12 stycznia 1946 r. Gabzdylowi uda??o siÄ? zachowaÄ? tylko pistolet, który odebrano mu w czasie aresztowania w dniu 22 lutego 1946 r.

Borka??a i Gabzdyl nale??eli do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW). Na Podbeskidziu powsta??a ona z poczÄ?tkiem 1945 r. Teren jej dzia??ania obejmowa?? obszar od Wadowic, przez Bielsko i Skoczów po Wis??Ä? i IstebnÄ?. W Cieszy??skiem tworzy?? jej struktury Edward BÄ?k, który stanÄ??? na czele Komendy noszÄ?cej zakonspirowanÄ? nazwÄ? „Czes??aw 20”.

Cz??onkowie NOW sk??adali przysiÄ?gÄ?. Oto jej rota: „PrzysiÄ?gam Panu Bogu WszechmogÄ?cemu, Naj??wiÄ?tszej Marii Pannie i wszystkim ??wiÄ?tym, ??e danÄ? tajemnicÄ? zachowam do ??mierci, rozkazy prze??o??onych wiecznie bÄ?dÄ? wykonywa??, bÄ?dÄ? walczy?? a?? do oczyszczenia granic Polski z naje??d??cy. Tak mi dopomó?? Bóg i Ty, ??wiÄ?ta Syna Jego MÄ?ko”.

Narodowa Organizacja Wojskowa dzia??a??a w Cieszy??skiem przez okres kilkunastu zaledwie miesiÄ?cy. Aresztowania rozpoczÄ???y siÄ? ju?? w pa??dzierniku 1945 r. Nied??ugo potem znalaz??o siÄ? w rÄ?kach funkcjonariuszy UB ca??e kierownictwo Komendy NOW, jak równie?? wielu innych cz??onków zbrojnego podziemia i zwiÄ?zanych z nim osób. ??Ä?cznie zamkniÄ?to w kazamatach UrzÄ?du Bezpiecze??stwa piÄ?Ä?dziesiÄ?t osiem osób.

W Cieszynie odby??a siÄ? publiczna rozprawa cz??onków Narodowej Organizacji Wojskowej. Toczy??a siÄ? dwa dni w sali obrad ratusza i nadano jej du??y propagandowy rozg??os. DrugÄ? grupÄ? cz??onków NOW sÄ?dzono w Bytomiu. Przewieziono ich z Cieszyna do wiÄ?zienia przy ulicy Miko??owskiej w Katowicach, a rozprawa odby??a siÄ? przed Dora??nym SÄ?dem Wojskowym.

W obydwu procesach orzeczono czterna??cie kar ??mierci (po siedem w Cieszynie i w Bytomiu), mimo ??e prokuratorzy wnioskowali zastosowanie najwy??szego wymiaru kary wobec trzynastu oskar??onych.

Na 24 pa??dziernika 1946 r. Wojskowy SÄ?d Rejonowy w Katowicach zwo??a?? sesjÄ? wyjazdowÄ? do Pszczyny. Sk??adowi orzekajÄ?cemu przewodniczy?? zastÄ?pca szefa katowickiej WSR mjr Mieczys??aw Janicki. Mia?? z??Ä? s??awÄ?, wyda?? bowiem 59 wyroków ??mierci, g??ównie na cz??onków zbrojnego podziemia. Asesorem by?? Edmund R., którego powo??ano do sk??adu orzekajÄ?cego bezprawnie, jako ??e nie by?? ani sÄ?dziÄ?, ani ??awnikiem.

G??ównym oskar??onym zosta?? 22-letni wówczas uczestnik zaj??Ä? w Dolnym Borze Józef Gabzdyl. Ów syn urzÄ?dnika skarbowego pochodzi?? z Chybia, a mieszka?? w Cieszynie. Podobnie, jak oskar??onych w pokazowym procesie cieszy??skim, zaprezentowano go jako nie tylko przeciwnika w??adzy ludowej, który walczy?? o jej zbrojne obalenie, zarzucono mu równie?? liczne rozboje. Chodzi??o o „udowodnienie”, ??e NOW jest organizacjÄ? bandyckÄ?.

Na li??cie ofiar napadów rabunkowych, w których mia?? uczestniczyÄ? Gabzdyl, znalaz??o siÄ? dwu PPR-owców: Karol Ch. z Simoradza i Jan S. z Pier??Ä?ca. Ale byli te?? na niej ludzie dalecy od polityki. W akcie oskar??enia wymieniono szczegó??owo zrabowane rzeczy. By??y to miÄ?dzy innymi konie, krowy, ja??ówki, ??winie, drób, bi??uteria, ubrania, gotówka.

24 pa??dziernika 1946 r. zapad??y trzy wyroki ??mierci. Wojskowy SÄ?d Rejonowy orzek?? je wobec J. Gabzdyla, Teofila M??otka z Kiczyc (zbieg?? z wojska, a nastÄ?pnie wstÄ?pi?? do NOW) oraz A. Kru??o??kówny. Wszyscy troje zostali nadto pozbawieni ca??ego mienia, jak równie?? praw publicznych i honorowych na zawsze.

WyjÄ?tkowo haniebnie potraktowali sÄ?dziowie w mundurach AnnÄ? Kru??o??ek. W trakcie ??ledztwa zarzucono jej tak zwane poplecznictwo, zagro??one karÄ? do piÄ?ciu lat pozbawienia wolno??ci, natomiast w trakcie postÄ?powania sÄ?dowego, wbrew obowiÄ?zujÄ?cym normom prawa, przypisano jej inny rodzaj przestÄ?pstwa (udzielania pomocy cz??onkom NOW), za które przewidziano karÄ? ??mierci. I w??a??nie takÄ? karÄ? orzeczono. Pogwa??cono w ten sposób artyku?? 171, paragraf 2 Wojskowego Kodeksu PostÄ?powania Karnego.

6 grudnia 1946 r. Najwy??szy SÄ?d Wojskowy uchyli?? wyrok na Kru??o??kównÄ? i przekaza?? sprawÄ? do powtórnego rozpoznania. Mimo to katowicki WSR postÄ?pi?? inaczej. Na zachowanym do dzi?? tek??cie wyroku przybito pieczÄ?tkÄ? z napisem: „Wyrok prawomocny”, rÄ?cznie za?? dopisano „z dniem 15 grudnia 1946”. I dalej: „Prezydent z prawa ??aski nie skorzysta??”.

31 grudnia 1946 r. zosta??a rozstrzelana na dziedzi??cu cieszy??skiego wiÄ?zienia. Gdy jÄ? prowadzono na egzekucjÄ?, krzycza??a, ??e ginie za PolskÄ?, ale nie za PolskÄ? komunistycznÄ?, ale prawdziwie niepodleg??Ä?.

***

Spo??ród mieszka??ców domu na skoczowskim Dolnym Borze, którzy byli uczestnikami tragedii, ??yje ju?? dzi?? tylko Emilia. Gdy umilk??y strza??y, zosta??a przez UB aresztowana i przewieziona wraz z AnnÄ? Kru??o??ek i gospodarzem domu, Janem Brudnym, do Cieszyna. Nie przedstawiono jej ??adnych zarzutów, mimo to przesiedzia??a „za kratkami” cztery miesiÄ?ce. Natomiast Jan Brudny zosta?? zwolniony dopiero w 1948 r.. Po wyj??ciu z wiÄ?zienia Emilia zanosi??a mu paczki. W maju 1949 r. zosta??a przez niego przysposobiona.

Po wyj??ciu za mÄ??? za Jana BojdÄ? nadal pracowa??a na gospodarstwie, które w 1960 r., po ??mierci Jana Brudnego, odziedziczy??a. Dzi?? ma osiemdziesiÄ?t lat, a gospodarstwo przesz??o na jej syna, Romana BojdÄ?.

??ycie ma????e??stwa Bojdów nie by??o us??ane ró??ami. W styczniu 1946 r. ubecy spalili dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze na Dolnym Borze, zabrali konie, krowy, ??winie. Przysz??o wszystko odbudowaÄ?, dorabiaÄ? siÄ? od nowa. A oprócz tego byli napiÄ?tnowani wspó??pracÄ? z „bandytami”.

Dopiero 24 lipca 1996 r. Emilia Bojda zwróci??a siÄ? do SÄ?du Wojewódzkiego w Bielsku-Bia??ej o zado??Ä?uczynienie za doznane krzywdy. Rozpatrzenie wniosku zajÄ???o sÄ?dowi niemal trzy lata. 21 kwietnia 1999 r. zasÄ?dzono jej od Skarbu Pa??stwa 15 tysiÄ?cy z??otych.

23 listopada tego samego roku z??o??y??a do bielskiego sÄ?du kolejny wniosek, tym razem o odszkodowanie za zniszczenie w 1946 r. przez UB domu mieszkalnego i zabudowa?? gospodarczych. Temidzie znów nie by??o ??pieszno, wyrok zapad?? bowiem dopiero 20 marca bie??Ä?cego roku. Negatywny.

Niepowodzeniem zako??czy??y siÄ? równie?? starania o przyznanie uprawnie?? kombatanckich. 15 listopada 1999 r. prezes SÄ?du OkrÄ?gowego w Bielsku-Bia??ej Ryszard Brygier wyda?? decyzjÄ? stwierdzajÄ?c, ??e „Emila Bojda z racji swego uwiÄ?zienia podlega pod przepisy ustawy o kombatantach”. Ale UrzÄ?d ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych oddali?? wniosek t??umaczÄ?c, ??e „wp??ynÄ??? do UrzÄ?du po ustawowym terminie”, czyli po 31 grudnia 1998 r.

 

PS: Prokurator Oddzia??owej Komisji ??cigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Katowicach wyda?? postanowienie o przedstawieniu zarzutów Edmundowi R. To on, mimo ??e nie by?? sÄ?dziÄ? ani ??awnikiem, orzek?? w 1946 roku karÄ? ??mierci wobec Anny Kru??o??ek, gwa??cÄ?c w ten sposób obowiÄ?zujÄ?ce wówczas ustawodawstwo.

 

Polecamy artyku?? Micha??a Soski zamieszczony w Kurierze ??lÄ?skim WNET nr 9, Zima 2015, „Krzycza??a, ??e ginie za PolskÄ?”.



Wróć




Polecamy

Wyszukiwarka




Poprzednia strona MDK - ARCHIWUM

















































Partnerzy


















Copyright © 2011-2017 Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved. Created by Patryk Kłoda pat15.net Patryk Kłoda - Strony www, serwery, domeny, Cieszyn, Ustroń, Skoczów, Wisła